Ο Ερμής: Ο αγγελιοφόρος, ο τρικστερ και ο ψυχοπομπός!

1. Ο μικρός πλανήτης στο κατώφλι του Ήλιου

Αστρονομικά ο Ερμής είναι παράδοξο: μικρός, σχεδόν δίχως ατμόσφαιρα, με τεράστιο σιδερένιο πυρήνα, τόσο κοντά στον Ήλιο ώστε οι θερμοκρασίες του να ταλαντεύονται ανάμεσα στο καυτό και το παγωμένο. Δεν «ταιριάζει» εύκολα στα μοντέλα σχηματισμού των πλανητών. Αυτή η φυσική ιδιορρυθμία είναι ήδη εικόνα: ο Ερμής ζει στο όριο, δεν σταθεροποιείται, αντανακλά το φως του Ήλιου χωρίς να το παράγει ο ίδιος. Έτσι και στον ψυχισμό: δεν είναι το κέντρο της ταυτότητας, αλλά ο αγγελιοφόρος της. Δεν είναι το νόημα το μεταφέρει, το μεταφράζει, το διαστρεβλώνει, το εφευρίσκει.

Γύρω από τον Ήλιο ολοκληρώνει την τροχιά του σε περίπου 88 ημέρες. Από τη Γη, ωστόσο, τον βλέπουμε να διατρέχει τον ζωδιακό σε περίπου ένα έτος, με συνήθως τρεις αναδρομές. Η διπλή αυτή κίνηση ταιριάζει στον χαρακτήρα του: γρήγορος από μόνος του, δεμένος όμως με τον κύκλο του φωτός που υπηρετεί.

Στον γενέθλιο χάρτη δεν απομακρύνεται ποτέ περισσότερο από περίπου 28 μοίρες από τον Ήλιο (η μέγιστη απομάκρυνση κυμαίνεται περίπου από 18° έως 28°). Ψυχολογικά αυτό σημαίνει πως ο νους και το εγώ γεννιούνται κολλημένα. Οι ιδέες μας μοιάζουν συχνά να ταυτίζονται με εμάς. Γι’ αυτό ο προσβεβλημένος Ερμής πληγώνει σαν προσβολή της ύπαρξης: «αν δεν συμφωνείς με τη σκέψη μου, δεν με βλέπεις».

2. Ο μύθος: ο θεός που γεννήθηκε ήδη έξυπνος

Η γέννηση σε μια σπηλιά

Ο ελληνικός Ερμής είναι γιος του Δία και της Μαίας, μιας από τις Πλειάδες, κόρης του Άτλαντα. Γεννιέται σε σπήλαιο στο όρος Κυλλήνη δηλαδή όχι στον Όλυμπο, αλλά στο κατώφλι, στο ενδιάμεσο. Ο Ομηρικός Ύμνος λέει πως γεννήθηκε την τέταρτη ημέρα του μηνός, τα ξημερώματα· το μεσημέρι είχε ήδη εφεύρει τη λύρα από όστρακο χελώνας και το βράδυ έκλεψε τα ιερά βόδια του Απόλλωνα. Δεν περιμένει να ωριμάσει. Ψεύδεται με χάρη και στο τέλος μετατρέπει την κλοπή σε συνθήκη: δίνει τη λύρα στον Απόλλωνα και παίρνει το κηρύκειο. Ο μύθος λέει το ουσιώδες: ο Ερμής δεν κατακτά με δύναμη, αλλά με ανταλλαγή, εφεύρεση και λόγο.

Ο τρικστερ

Ο Ερμής είναι κλέφτης, προστάτης εμπόρων και ταξιδιωτών, εφευρέτης γραμμάτων, μέτρων και μουσικής. Δεν είναι ο ηθικός θεός. Είναι ο θεός της ευφυΐας που προηγείται της ηθικής. Ο τρικστερ  ο πολυμήχανος απατεώνας-ευεργέτης κάθε μυθολογίας: Ερμής, Loki, Coyote  σπάει τη στεγανότητα των κόσμων για να κυκλοφορήσει αυτό που είχε παγιδευτεί. Η σκιά του είναι η απάτη το φως του είναι η δημιουργική παράβαση που γεννά πολιτισμό.

Ο ψυχοπομπός

Στην Οδύσσεια ο Ερμής οδηγεί τις ψυχές των μνηστήρων στον Άδη. Από τους Ολύμπιους, είναι εκείνος που διασχίζει ελεύθερα και τον κάτω κόσμο. (Η Ίρις μεταφέρει επίσης μηνύματα δεν έχει όμως το ίδιο ψυχοπομπικό έργο.) Δεν κρίνει τις ψυχές τις συνοδεύει. Το κηρύκειό του αποκοιμίζει και ξυπνά, στέλνει στον ύπνο και επαναφέρει. Ψυχολογικά αυτό είναι η λειτουργία του νου όταν παύει να είναι απλώς «λογική» και γίνεται οδηγός ανάμεσα στα στρώματα της ψυχής: από το συνειδητό στο όνειρο, από την άμυνα στην ανάμνηση, από το σύμπτωμα στο νόημα.

Το κηρύκειο

Δύο φίδια τυλίγονται γύρω από ένα ραβδί, συχνά με φτερά στην κορυφή. Δεν είναι το ραβδί του Ασκληπιού  εκείνο έχει ένα φίδι και μιλά για θεραπεία. Το κηρύκειο είναι εικόνα συμφιλίωσης αντιθέτων: δύο ροές που κινούνται αντίθετα και όμως σχηματίζουν έναν άξονα. Εμπόριο, διαπραγμάτευση, μετάφραση, ερμηνεία, αλχημεία όλα είναι πράξεις εξισορρόπησης ανάμεσα σε δύο που δεν ταυτίζονται.

Ο Γιουνγκ διάβασε στον αλχημικό Mercurius ακριβώς αυτό: το πνεύμα που είναι ταυτόχρονα ύλη και ψυχή, αρχή και τέλος, παιδί και γέροντας το μέσο που ενώνει τα αντίθετα χωρίς να τα ακυρώνει.

Από τον αγγελιοφόρο στον Ερμή τον Τρισμέγιστο

Στην ελληνιστική Αλεξάνδρεια ο Ερμής συναντά τον αιγυπτιακό Θωθ και γίνεται Ερμής ο Τρισμέγιστος: μορφή της ερμητικής φιλοσοφίας, της αλχημείας και της αστρολογίας ως ιερής επιστήμης. «Ό,τι είναι επάνω είναι και κάτω». Ο κοσμικός Ερμής δεν είναι μόνο ο νους του ατόμου είναι η αρχή που κάνει τον κόσμο αναγνώσιμο  που επιτρέπει να υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα σε ουρανό και ψυχή. Η ερμηνευτική κρατά το όνομα του: κάθε κατανόηση είναι διάβαση συνόρου.

3. Τι εκφράζει κοσμικά

Σε κοσμικό επίπεδο πάντα ως σύμβολο, όχι ως μηχανισμός ο Ερμής είναι η αρχή της σύνδεσης. Ο Ήλιος είναι το κέντρο, η Σελήνη η παλίρροια του αισθήματος, ο Κρόνος το όριο, ο Δίας το νόημα που διαστέλλεται. Ο Ερμής είναι το νευρικό σύστημα του συμβολικού κόσμου: η κυκλοφορία της πληροφορίας.

Εκφράζει:

• Το όριο ως πέρασμα, όχι ως τοίχο. Οι ερμαϊκές στήλες στην αρχαιότητα σημάδευαν σταυροδρόμια. Κάθε σύνορο — γλώσσα, νόμος, αγορά, όνειρο, θάνατος — είναι τόπος του Ερμή.
• Τον Λόγο ως λειτουργία αντιστοιχίας. Όχι απλώς ομιλία, αλλά η δυνατότητα του κόσμου να ειδωθεί, να ονομαστεί, να ταξινομηθεί και να μεταδοθεί.
• Την ταχύτητα και την ευμεταβλητότητα. Τίποτα ερμαϊκό δεν μένει ακίνητο για πολύ. Η σκέψη είναι κίνηση.
• Τη διπλή κατοικία: Δίδυμοι και Παρθένος. Ο ίδιος πλανήτης κυβερνά δύο διαφορετικούς τρόπους γνώσης. Στους Διδύμους ο νους συνδέει, πηδά, συνδυάζει, μιλάει με τον κόσμο. Στην Παρθένο ο νους διακρίνει, αναλύει, διορθώνει, υπηρετεί το συγκεκριμένο. Ο Howard Sasportas το θέτει καθαρά: ο Ερμής των Διδύμων συναρμολογεί κομμάτια· ο Ερμής της Παρθένου τα διαμελίζει για να καταλάβει πώς δουλεύουν. Χωρίς το πρώτο δεν υπάρχει σύνθεση. Χωρίς το δεύτερο δεν υπάρχει ακρίβεια.

Коσμικά, λοιπόν, ο Ερμής είναι το μέσο με το οποίο η εμπειρία γίνεται μεταδόσιμη. Κάθε επιστήμη, κάθε μετάφραση, κάθε εμπόριο, κάθε τελετή που ενώνει δύο κόσμους είναι ερμαϊκή πράξη.

4. Τι εκφράζει ατομικά

Η ψυχολογική αστρολογία  ιδίως η γραμμή της Liz Greene και του Howard Sasportas, με ρίζα στον Γιουνγκ  δεν ρωτά «τι θα μου συμβεί» αλλά «ποια αρχετυπική δύναμη ζητά να ενσαρκωθεί μέσα μου και με ποιον τρόπο». Οι πλανήτες δεν αντιμετωπίζονται ως αίτια έξω από εμάς είναι μορφές της αντικειμενικής ψυχής που ζουν και μέσα μας.

Ο Ερμής ως λειτουργία, όχι ως ταυτότητα

Αν ο Ήλιος είναι το συνειδητό κέντρο («ποιος είμαι όταν είμαι ο εαυτός μου») και η Σελήνη το πεδίο του αισθήματος και της ενστικτώδους μνήμης («τι χρειάζομαι για να νιώθω ασφαλής»), ο Ερμής είναι το όργανο με το οποίο το εγώ συναντά τον κόσμο και τον εαυτό. Είναι παρατήρηση, ονομασία, σύγκριση, αφήγηση.

Η Σελήνη μαθαίνει μιμούμενη, χωρίς κριτική. Ο Ερμής μαθαίνει κρίνοντας, ταξινομώντας, ρωτώντας. Γι’ αυτό συνδέεται με τα χρόνια του σχολείου, τα αδέλφια, τις πρώτες λέξεις, το νευρικό σύστημα, τα χέρια που συντονίζονται με το μυαλό. Σώμα και νους εδώ δεν χωρίζονται: ο Ερμής μιλά επίσης για αντανακλαστικά, αναπνοή της ομιλίας, ρυθμό σκέψης που γίνεται ένταση στους ώμους και στον αυχένα.

Η M. Esther Harding έβλεπε στις ερμαϊκές διεργασίες την αρχαία ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται το περιβάλλον, να το ταξινομεί και να το μεταδίδει. Η σύγχρονη συνείδηση είναι εκλεπτυσμένη μορφή αυτού του ενστίκτου  και γι’ αυτό ο Ερμής έχει πάντα ένα κομμάτι που δεν είναι συνειδητό: αυτόματες ερμηνείες, προκαταλήψεις, εσωτερικός μονόλογος που μιλάει πριν προλάβουμε να τον ακούσουμε.

Συνδέει και διχάζει

Στη γραμμή της ψυχολογικής αστρολογίας της Greene, ο Ερμής είναι ταυτόχρονα γέφυρα και λεπίδα. Συνδέει ιδέες με ιδέες, άνθρωπο με άνθρωπο, μέσα με έξω. Για να συνδέσει όμως πρέπει πρώτα να διακρίνει  και η διάκριση κόβει. Η λέξη χωρίζει τον κόσμο σε κατηγορίες. Η ανάλυση σκοτώνει το ζωντανό για να το καταλάβει. Η ειρωνεία προστατεύει και ταυτόχρονα αποξενώνει. Ένας δυνατός Ερμής μπορεί να σώσει μια σχέση εξηγώντας το ανείπωτο· μπορεί και να την καταστρέψει ανάγοντας το συναίσθημα σε επιχείρημα.

Ατομικά ο Ερμής δείχνει:

• πώς προσλαμβάνουμε ερεθίσματα
• πώς φιλτράρουμε την πραγματικότητα — το αφήγημα που λέμε στον εαυτό μας
• πώς μαθαίνουμε
• πώς μιλάμε, και πώς δεν μιλάμε
• πώς διαπραγματευόμαστε την απόσταση από τον άλλο
• πώς το εγώ χρησιμοποιεί τον νου είτε ως γέφυρα είτε ως ασπίδα

Το ζώδιο του Ερμή χρωματίζει το στυλ της σκέψης. Ο οίκος δείχνει πού το μυαλό ζητά τροφή και εφαρμογή. Οι όψεις δείχνουν με ποιες άλλες δυνάμεις ο νους είναι σε διάλογο ή σε πόλεμο.

Ο Ερμής και το εγώ

Επειδή ζει δίπλα στον Ήλιο, ο Ερμής είναι ο γραμματέας του εγώ. Σκέψεις όπως «είμαι έξυπνος / ακατάληπτος / ο μόνος που καταλαβαίνει» δεν είναι ουδέτερες περιγραφές του νου· είναι τρόποι με τους οποίους το εγώ συντηρεί την εικόνα του.

Όταν ο Ερμής είναι καμένος  στη δυτική παράδοση συνήθως εντός περίπου 8° έως 8,5° από τον Ήλιο — η σκέψη συχνά απορροφάται από τη βούληση. Δυσκολευόμαστε να δούμε την ιδέα μας ως μία οπτική ανάμεσα σε άλλες. Αυτό δεν σημαίνει «κατεστραμμένη νοημοσύνη»· σημαίνει νου κολλημένο στην ταυτότητα. (Πολύ κοντά στον Ήλιο, στο λεγόμενο cazimi, η παράδοση διαβάζει αντίθετα μια στιγμιαία διαύγεια μέσα στην καρδιά του φωτός.) Όταν ο Ερμής έχει αρκετή απόσταση ώστε να είναι ορατός στον ουρανό, εμφανίζεται συχνότερα η δυνατότητα να σκεφτούμε για τον εαυτό, όχι μόνο από αυτόν.

Οίκοι: πού μιλάει ο νους

Δύο τόποι του χάρτη ανήκουν ιδιαίτερα στον Ερμή.

Στον 3ο οίκο ο νους μαθαίνει μέσα από εγγύτητα: αδέλφια, γειτονιά, σχολείο, σύντομες διαδρομές, καθημερινή κουβέντα. Εκεί φαίνεται αν η περιέργεια βρίσκει συνομιλητή ή μένει χωρίς ακροατή — κάτι που συχνά σημαδεύει για χρόνια τη σχέση μας με τη φωνή μας.

Στον 6ο οίκο ο νους γίνεται δεξιότητα και υπηρεσία: εργασία, τάξη, φροντίδα του σώματος, ανάλυση του τι δεν δουλεύει. Εκεί ο Ερμής ρωτά πώς η ιδέα γίνεται πράξη και πώς η κριτική γίνεται είτε φροντίδα είτε αυτοτιμωρία.

Όπου κι αν βρίσκεται στον χάρτη, αυτός ο οίκος δείχνει το εργαστήριο στο οποίο το άτομο «σκέφτεται τη ζωή του».

Όψεις: με ποιον συνομιλεί ο νους

• Με τον Κρόνο: σκέψη πειθαρχημένη ή φοβισμένη· φόβος λάθους, αργή ωρίμανση της φωνής, σοβαρότητα που μπορεί να γίνει σιωπή.
• Με τον Δία: πλατύς νους, νόημα, διδασκαλία· κίνδυνος η μεγαλοστομία και η βεβαιότητα χωρίς λεπτομέρεια.
• Με τον Άρη: λόγος κοφτερός, λογομαχία, ταχύτητα· κίνδυνος να πληγώνει πριν προλάβει να ακούσει.
• Με τον Ποσειδώνα: ποιητική αντίληψη, ενσυναίσθηση, εικόνα· κίνδυνος σύγχυση, ιδανίκευση, δυσκολία να πεις το συγκεκριμένο.
• Με τον Πλούτωνα: διερευνητικός, καχύποπτος, θεραπευτικός νους· κίνδυνος να μετατρέπει κάθε διάλογο σε έλεγχο.
• Με την Αφροδίτη: χάρη στην έκφραση, ανάγκη να αρέσει ο λόγος· κίνδυνος να θυσιάζεται η αλήθεια στην αρμονία.
• Με τη Σελήνη: ο νους ποτίζεται από το συναίσθημα· είτε ζωντανή ενσυναίσθηση είτε υποκειμενικότητα που νομίζει πως είναι γεγονός.

Οι όψεις δεν «καταδικάζουν». Δείχνουν το είδος της συνομιλίας που ο νους είναι υποχρεωμένος να μάθει.

Η σκιά του Ερμή

Κάθε αρχέτυπο έχει σκιά. Η σκιά του Ερμή δεν είναι «χαμηλή νοημοσύνη». Είναι ο νους που αποκόπηκε από το σώμα και το συναίσθημα:

• φλυαρία που καλύπτει το κενό
• ψέμα, σοφιστεία, χειραγώγηση μέσω λέξεων
• νευρικότητα, υπερανάλυση, αϋπνία του μυαλού
• ειρωνεία ως άμυνα απέναντι στην τρωτότητα
• διάσπαση: χίλιες σκέψεις ανοιχτές, καμία παρουσία
• κλοπή νοήματος: να παίρνουμε ξένες ιδέες χωρίς να τις ενσαρκώνουμε
• αποσύνδεση: να εξηγούμε τα πάντα και να μην αγγίζουμε τίποτα

Ο εσωτερικός τρικστερ μπορεί να μας κοροϊδεύει. Μας πείθει ότι «αν το καταλάβω, το έχω λύσει». Η κατανόηση όμως δεν είναι βίωση. Ο ψυχοπομπός ξέρει ότι μερικά πράγματα πρέπει να διασχιστούν, όχι να οριστούν.

5. Ο ανάδρομος Ερμής ως ψυχικό γεγονός

Ο ανάδρομος Ερμής έχει γίνει αστικός μύθος: χαμένα μηνύματα, καθυστερημένες πτήσεις. Ψυχολογικά είναι πιο ενδιαφέρων. Η ανάδρομη κίνηση είναι εικόνα του νου που στρέφεται προς τα μέσα: επανεξέταση λέξεων που ειπώθηκαν, επιστροφή σε παλιές ιδέες, αποκάλυψη του πόσο αυτόματα σκεφτόμαστε. Δεν «χαλάει» την επικοινωνία· αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη είναι η συμφωνία ανάμεσα σε αυτό που εννοούμε και αυτό που λέμε.

Στον γενέθλιο χάρτη ο ανάδρομος Ερμής συχνά περιγράφει έναν νου που δεν παίρνει τον συλλογικό λόγο ως δεδομένο. Η μάθηση γίνεται πιο εσωτερική, η φωνή ωριμάζει αργότερα, η σκέψη χρειάζεται χρόνο να μεταφραστεί σε δημόσιο λόγο. Δεν είναι ελάττωμα· είναι διαφορετικός ρυθμός ενσωμάτωσης.

6. Δίδυμοι και Παρθένος: οι δύο πνοές του ίδιου θεού

Η ψυχολογική αστρολογία δεν χωρίζει τον Ερμή σε «καλό και κακό ζώδιο». Βλέπει δύο αναγκαίες κινήσεις της συνείδησης.

Δίδυμοι — ο οριζόντιος Ερμής. Περιέργεια, γλώσσα, πολλαπλότητα, δίκτυο. Ο κίνδυνος είναι η επιφάνεια: να αλλάζουμε θέμα πριν αγγίξουμε το βάθος, να είμαστε παντού και πουθενά. Ο εσωτερικός δίδυμος — το άλλο μισό που δεν μιλάει — ζητά ενσωμάτωση. Ο μύθος των Διοσκούρων, ο θνητός και ο αθάνατος αδελφός, είναι η εικόνα: ο νους ζει ανάμεσα σε δύο.

Παρθένος — ο κάθετος Ερμής. Διάκριση, δεξιότητα, υπηρεσία, ενσάρκωση της ιδέας στην πράξη. Ο κίνδυνος είναι η αγωνία της ατέλειας: ο νους που διορθώνει ασταμάτητα και δεν αφήνει τη ζωή να είναι ζωντανή. Η Παρθένος θυμίζει ότι ο Λόγος, για να μην μείνει αέρας, πρέπει να γίνει φροντίδα, τέχνη, εργασία, σώμα.

Ένας ώριμος Ερμής χρειάζεται και τα δύο: την πτήση και το κόσκινο.

7. Ο Ερμής ως οδηγός εξατομίκευσης

Στην αναλυτική ψυχολογία η εξατομίκευση είναι το άνοιγμα διαλόγου ανάμεσα στο εγώ και στο βαθύτερο Ψυχικό. Ο Γιουνγκ ονόμασε «υπερβατική λειτουργία» τη μεσολάβηση που γεννά ένα τρίτο, νέο στοιχείο από τη σύγκρουση των αντιθέτων. Ο αλχημικός Mercurius είναι το σύμβολό της: ούτε μόνο συνείδηση ούτε μόνο ασυνείδητο, αλλά ο αγγελιοφόρος ανάμεσά τους.

Πρακτικά αυτό σημαίνει:

• να παρατηρούμε τον εσωτερικό μονόλογο χωρίς να τον ταυτίζουμε με την αλήθεια
• να αφήνουμε τις λέξεις να είναι γέφυρα προς το συναίσθημα, όχι υποκατάστατό του
• να τιμούμε την περιέργεια ως ιερή πείνα, όχι ως φυγή
• να διασχίζουμε τα εσωτερικά σύνορα — άγχος, όνειρο, αντίφαση — με τη στάση του ψυχοπομπού: συνοδεία, όχι κατάκτηση
• να θυμόμαστε ότι κάθε ερμηνεία είναι προσωρινή· ο Ερμής δεν κατοικεί, ταξιδεύει

Η Greene υπενθυμίζει κάτι παρηγορητικό και απαιτητικό μαζί: κανένας πλανητικός θεός δεν καταστρέφεται οριστικά. Ακόμη κι αν η περιέργεια πνίγηκε σε ένα άχαρο σχολείο ή σε μια οικογένεια που δεν άκουγε, ο Ερμής παραμένει νέος. Ξυπνά σε κάθε γνήσια ερώτηση.

8. Επίλογος

Ο Ερμής κοσμικά είναι η δυνατότητα της εμπειρίας να συνδέεται με τον εαυτό της μέσω του λόγου, της ανταλλαγής και της μετάφρασης. Ατομικά είναι ο τρόπος με τον οποίο εσύ συνδέεσαι — με τους άλλους, με τα γεγονότα, με το ασυνείδητό σου. Από τη μυθολογία κληρονομεί τρία πρόσωπα που οφείλουμε να κρατάμε μαζί, όχι χωριστά:

• τον αγγελιοφόρο — να μεταφέρουμε το μήνυμα χωρίς να το παραποιούμε από ναρκισσισμό
• τον τρικστερ — να μην παίρνουμε τις βεβαιότητές μας στα σοβαρά όσο νομίζουμε
• τον ψυχοπομπό — να συνοδεύουμε ό,τι μέσα μας πεθαίνει και ό,τι ζητά να γεννηθεί

Ένα ολοκληρωμένο ερμαϊκό έργο ζωής δεν είναι να γίνουμε εξυπνότεροι. Είναι να γίνει ο νους διαφανής αρκετά ώστε να περνά μέσα του κάτι μεγαλύτερο από τις απόψεις μας: νόημα, σχέση, αλήθεια που αντέχει τη μετάφραση.

Ο θεός με τα φτερωτά σανδάλια δεν κάθεται. Αν τον ακούσουμε, δεν μας υπόσχεται ησυχία. Μας υπόσχεται πέρασμα.